(1387 /07 /05 ) فرش و موسیقی

اشاره: دکتر محمد سریر موسیقی دان و آهنگساز نامدار که در حال حاضر رئیس هیئت مدیره خانه موسیقی ایران نیز هست، اسفندماه سال 1386 مقاله ای پژوهشی در مورد ارتباط موسیقی و فرش ایرانی در سایت خانه موسیقی منتشر کرد که عنوان آن "شگفتی های فرش ایرانی به زبان موسیقی" بود و آن همین مقاله ای است که در اینجا با اندکی ویرایش می خوانید. دکتر سریربا فرش دستباف ایران الفتی دیرینه  دارد و به آن عشق می ورزد. هنگامی که دیپلمات ارشد وزارت امور خارجه ایران بود، چند همایش برای معرفی این هنر ارزنده ایرانی در خارج از کشور برگزار کرد و امروز هم که از کاردولتی بازنشسته شده و تنها به موسیقی و دیگر کارهای فرهنگی و هنری می پردازد، فرش دستباف ایران از دغدغه های اصلی اوست. سریرهمچنین عضو شورای نه نفره گزینش فیلم ایرانی برای حضور در مراسم جایزه اسکار 2008 بود که از اتفاق فیلم "فرش ایرانی" نیز یکی از چهار نامزد اصلی از میان فیلمهای ایرانی برای شرکت در اسکار امسال بود که در یک رقابت تنگاتنگ میدان را به "آواز گنجشکها" ساخته مجید مجیدی واگذار کرد و از حضور در رقابتهای اسکار بازماند. شرح این ماجرا را در بخش گزارش بخوانید

شگفتی های فرش ایرانی به زبان موسیقی

دکتر محمد سریر - رئیس هیئت مدیره خانه موسیقی ایران

در دو قرن اخیر هیچ انسان فرهیخته ای در سراسر جهان نیست که بر این باور نباشد که فرش دستباف یکی از اصیل ترین نشانه های شناخت هنر و فرهنگ ایرانی در میان مردم کشورهای دیگر، بویژه طبقه فرهنگی آنان به شمار می رود. ایران با فرش به عرصه فرهنگ و هنر جهان قدم گذاشت و فرش همواره به عنوان یک پدیده و کالای هنری مانند  یک تابلو نفیس معرفی و شناخته می شده که متاسفانه امروز خود ما شان و منزلت آنرا تا حد یک وسیله مصرفی معمولی -مانند جاروبرقی و یخچال و لباس - پائین آورده ایم که آنها را باید پس از مدتی دور انداخت.شاید بتوان گفت که نه تنها در داخل بلکه هیچ ملت خارجی را نیز نمی توان یافت که در راه تحریف یک هنر ملی که پایه های اقتصادی و فرهنگی صدها ساله هم دارد، چنین ناآگاهانه اقدام نماید

از سوی دیگر با توجه به اینکه در گذشته روشهای نوشتاری مشخصی برای ثبت موسیقی ما وجود نداشته یا ما اطلاع کافی از آن نداریم، این هنر اصیل نیز ناشناخته و مکتوم مانده است. ما امروز نمی دانیم نغمه هائی که در گوشه های گوناگون موسیقی ملی ما مترنم است، آیا همان نغماتی هستند که صدها سال قبل وجود داشته و زیر بنای بخشی از هویت ملی و فرهنگی ما را تشکیل می داده اند یانه؟ در موزه فرش ایران آثاری وجود دارد که به سده های دور گذشته باز می گردد. چنانچه بتوانیم بین این آثار پیوندی با موسیقی گذشته ایران بیابیم که به نوعی ما را به سوی نغمه های قدیمی رهنمون شود، می توان به بخشی از این هویت گمشده دست یافت

البته نگرش و دستیابی به یک دیدگاه و دست آوردهای ملموس و قابل استناد در این زمینه نیاز به پژوهشی گسترده دارد. پس می توان یک دیدگاه کلی و تطبیقی به این مقوله داشت تا شاید از این راه نشانه هائی به دست بیاید تا شاید انگیزه ای باشد برای اهل هنر و پژوهندگانی که در این زمینه به صورت عمیق تر و گسترده تری کار می کنند و خواهند کرد

در موسیقی همانند هنر فرش، خلاقیت های هنرمند دردو مسیر شکل می گیرد. در واقع خط افقی ملودی و خط عمودی ترکیب اصوات مختلف را شکل می دهند و جذبه های خلاقه در هردو وجه را به مخاطب منتقل می سازند. در فرش نیز چنین است، یعنی ما یک تار داریم و یک پود و بر روی آنها با نخهای دیگری (پشم پرز) دانه دانه اشکالی را با رنگهای مختلف ایجاد می کنیم که همین کار در موسیقی می تواند نمادی از سازبندی شناخته شود که خلاقیت هنری در یک اثر موسیقیائی را تکمیل می کند

در موسیقی نیز دقیقا چنین است. با یک نگاه مقایسه ای، ما یک تار داریم که خط افقی موسیقی ماست که به آن ملودی یا نغمه می گوئیم. از سوی دیگر خط دیگری نیز بصورت عمودی قابل رویت است. به این ترتیب در تداوم خط افقی، در مسیر عمودی نیزیک نت دیگر نشانده شده است. اگر مسیر یک پود را که عمودی حرکت می کند در یک فرش پیگیری کنیم، از بالا نخهای مختلفی با رنگهای متفاوت بر روی آن گره خورده است که همگی با هم و در یک مجموعه معنی پیدا می کنند و اشکال مختلف را می سازند و مابقی را شکل می دهند

برای رسیدن به یک دیدگاه تطبیقی در موسیقی و فرش باید اساسا از بافت شروع کنیم، واژه ای که در هردومقوله هنری مطرح است. بافت در فرش تقریبا قابل درک و تصور برای عموم است. لیکن در یک قطعه موسیقی که می شنویم، نتهائی در خط افقی داریم که در کنار هم یک نغمه را تشکیل می دهند و این صدا در استمرارخود ملودی قرار گرفته است. در اینجا رنگها اهمیت ویژه ای پیدا می کنند. رنگها در موسیقی و در بهره گیری از سازهای مختلف تعریف می شوند. رنگها در فرش، تاثیر یک تصویر را در  ذهن از هم متمایز می کنند و در موسیقی ارائه یک نغمه با یک سازطبعا تاثیر متفاوتی با اجرای آن نغمه بوسیله یک ارکستر بزرگ برجای می گذارد که می توان آنرا شنید و کاملا احساس کرد. یک موتیف یا نقشمایه (مانند یک گل در فرش یا نغمه کوتاهی در موسیقی) در بخشهای مختلف با رنگهای مختلف تصویر می شوند که رنگها می توانند به اجرای آن موتیف با یک ساز و یا سازهای مختلف و در حالتی که رنگهای مختلف در آن موتیف به کاررفته و بصورت همنوازی اجرا شده، حالتهای گوناگون بدهند

یک فرش در واقع یک پارتیتور است که خطوط افقی و خط عمودی یک اثر هنری را در دل خود جای داده است. در سوی دیگر، فرش از جهت ذات و تعلق نغمگی بر اساس آن طرح و انگاره هائی که برروی آن نقش شده است، به موقعیت و منطقه جغرافیائی با ویژگیهای خاص محیطی و اجتماعی آن مرتبط است. بهمان ترتیب که درموسیقی آذری، کردی، خراسانی،سیستانی و بلوچستانی همان طرحهای خاص موسیقیائی منطقه انعکاس پیدا می کند، بر جبین یک فرش نیز که در منطقه خاص جغرافیائی بافته شده است، انگاره های ویژه آن منطقه به نشانه فرهنگ قومی و سرگذشت و روزگار پیشین آنان نقش بسته است. نغمه هائی که قالیبافان این مناطق هنگام بافت قالیها و قالیچه های خود می خوانند و طی سالیان دراز تکرار می کنند، در طرحها و رنگها و حتی نوع گرهی که انتخاب می کنند موثر بوده و منش های فرهنگی و اجتماعی آنان را منعکس ساخته است. اگر با گوش جان به این نغمه ها گوش کنید مسلما برروی این خلاقیت های عظیم هنری پای کوبان و دست افشان خواهید شد و نغمه های نهفته در میان آنان رابا همه زیبائیهایشان خواهید شنید

شرح عکس: دکتر محمد سریر (راست) در کنار خوشنویس و آواز خوان سرشناس بیژن بیژنی. از این دو تا کنون دو اثر ماندگار "گل به دامن" و "رویای رنگین" منتشر شده است